Fabrieksbezoek JBL

Gegevens

Categorie: 2012

Gemaakt op maandag 25 juni 2012 12:12

Geschreven door Marc Brekelmans - Theo Wubbolts

Balboa, Rocky Balboa...

Sommige merken of producten laten je niet los, of althans moeilijk. De toplijn van JBL is daar een mooi voorbeeld van. De eerste kennismaking stamt alweer uit december 2006 met de introductie van de 'Everest' Project DD66000. Met een bezoek aan de 'Northridge' facilities begin dit jaar, waande ik me in de ring voor een titelstrijd...

JBL staat als luidsprekerfabrikant eigenlijk al heel mijn audioleven op het lijstje van 'memorabilia'. Was het vroeger de installatie van de L3510 als professionele monitor – een drieweg met passieve filterregeling die destijds werd geïnstalleerd in het Groninger Museum, met een Tempofoon mengtafel (sic) er vóór en een QUAD 520 als eindbak er achter – of meer recent de introductie van de 'Everest' Project DD66000. De introductie van deze 'top-of-the-world'-luidspreker vond plaats in het najaar van 2006 in Japan, een land waar ze helemaal gek zijn op en van JBL. Deze 'kanjer' beleefde de vaderlandse primeur in nauwe samenwerking met hifi.nl op de redactie van HVT in februari 2007 (lees daarvoor het februarinummer pagina 16 t/m 19, alwaar René van Es die de 'droomset' van één ton heeft getest met daarin de Everest als luidsprekers) en staat de demo in Las Vegas tijdens de CES van 2007 nog steeds in mijn geheugen gegrift, niet in de laatste plaats omdat ik beide ontwerpers Greg Timbers en Jerry Moro daar mocht ontmoeten.

Ook dit jaar was de Harman Luxury Audio Group, zoals de afdeling van Harman International officieel heet en de kwaliteitsmerken Mark Levinson, Lexicom, Revel en JBL Synthesis onder één bedrijfsnoemer samen brengt, aanwezig in het Venetian en maakte de aanblik van de S4700 mij al nieuwsgierig. Deze wat beter plaatsbare kanjer vierde de introductie al in het najaar van 2011 in Japan – alweer... – en komt, zoals ook al gezien kon worden in februari op de ISEurope, binnenkort in ons land beschikbaar.

Eenmaal in de fabriek aan de 8500 Balboa Boulevard Northridge (CA) aangekomen, heette Greg Timbers, Chief Development Engineer en sedert 1972 aan JBL verbonden, mij welkom. (Greg Timbers heeft gedurende zijn 30 jaar bij JBL vrijwel alle ontwerpen in de 'Statement'-series op zijn naam staan, van 'Everest', 'K2' tot de nieuwe S4700.) Hij toont bij binnenkomst van 'zijn' laboratorium – het complex is na een paar decennia geleden van de NASA overgenomen en na enkele verbouwingen het domein van Research and Development van onder andere JBL – meteen de luisterkamer waar later een demosessie gegeven zou worden.

Het lab omvat naast stations voor 'sweep-', parameter- en vervormingsmetingen, laser-scanners – onder andere om ook laser-interferometrie te kunnen doen – en een kamer waar onder allerlei klimaatcondities proeven gedaan kunnen worden.

Wijzend op de 'Studio 580' zegt Greg: "Ja, dat is een ontwerp van collega Jerry Moro. Ik ben met deze luidspreker heel content. Het biedt veel waarde voor het geld en is mijn favoriet uit deze serie, die bovendien helemaal hier in Northridge is ontworpen en daarmee de goedkoopste serie is die we hier doen. Andere series worden in China gemaakt." In een korte impressie tijdens de IFA van september vorig jaar in de rondleiding met Jurjen Amsterdam kan ik dat bevestigen. Die Studio 580 maakt overigens deel uit van een hele 'familie' waarmee naast in stereo luisteren ook een home-cinema te bouwen is en ik later ook in test voor thuis al had aangevraagd.

Greg en Jerry laten mij vervolgens diverse korven zien waar de woofers van worden voorzien. Het zijn zogenaamde 'dual frames' die zo ten opzichte van elkaar worden gemonteerd dat ze ongewenste krachten elimineren. 'Heavy stuff'. En dat kun je eigenlijk wel van alles zeggen dat ik onder ogen krijg. Maar ook unica als de 'compression driver' die in de 'Everest', de 'K2' en ook in de S4700 worden toegepast voor de hoogweergave. Het membraam lijkt op mylar – het uiterst dunne en rigide kunststof dat ook in elektrostatische luidsprekers wordt gebruikt – maar is een zogenaamde 'Teonex'-film die aan de rand geëtst wordt om te kunnen verlijmen. Deze units worden in het atelier in Mexico gefabriceerd om vervolgens in de fabriek in China te worden geassembleerd.

3D-printing
Aangezien Jerry Moro zich vooral bezighoudt met het ontwikkelen van de drivers, komt de moderne manier van 3D-printing om de hoek kijken. Stel je hebt als fabrikant een nieuwe korf nodig voor een bepaald type woofer. In het verleden was je dan aangewezen op het maken van een mal, waaruit vervolgens een proefexemplaar tevoorschijn kwam. Je moest je wel eerste drie keer achter de oren krabben eer je zo'n opdracht verstrekte aan een daartoe gespecialiseerd bedrijf, omdat het een kostbaar procédé is. "Met een 3D-printer is dat een stuk eenvoudiger geworden; we sturen de data naar de fabriek in China en 24 uur later hebben we het gewenste hier in Northridge in huis.", aldus Jerry, om te vervolgen "Kijk maar eens naar dit model. Het is uitermate stijf (een soort nylon) en voldoet aan onze eerste eisen. Als de experimenteerfase voorbij is, volgen we natuurlijk de normale procedure."

Om even terug te komen op die Studio serie is dit de goedkoopste reeks uit het programma van JBL dat deze dure techniek van compression driver heeft. Volgens Greg is elk model uit de serie een gemakkelijke belasting voor de versterker, geen HiFi noch High-End, maar een serie die muziek weergeeft. Zo neemt bijvoorbeeld in de '580' vanaf 1.500Hz de compression driver het over van de beide 4" ge-coate papier mid/laag-units. Volgens Jerry lijkt het gebruik maken van papier voor de woofer misschien wat uit de tijd, maar is er volgens hem nog steeds geen beter materiaal: licht, stijf en met een eigen resonantie die goed te corrigeren valt. Alvorens te gaan luisteren nog even iets over de...

S4700
JBL S4700 is een drieweg vloerstaand model met tal van nieuwe technologieën en direct afgeleid van de Project Everest DD66000 en Project K2 S9900 luidsprekers. De S4700 is inzetbaar als deel uitmakend van een stereopaar, dan wel als linker, center en rechter luidspreker in een Synthesis meerkanaals home cinema.
Met een maatvoering van 107x51x37 centimeter (HxBxD) herbergt de S4700 een 15" gecoate papierconus voor het laag en midden en twee compression drivers voor het hoog. Voor de woofer is een nieuwe korf ontwikkeld – een zeer dure aangelegenheid om te maken – zijn er twee 3" spreekspoelen gebruikt en is er een zeer zware neodymium magneet toegepast.
JBL zelf spreekt bij de compression drivers van een mid/hoog plus een ultra-hoog unit, die elk ondergebracht zijn in een enkelvoudige hoorn en gemaakt zijn van zogenaamd SonoGlass. Dit laatste is een uiterst akoestisch inert materiaal op basis van kunsthars. Met type-aanduiding 175Nd-3 bestaat de mid/hoog driver uit een 2" titanium diafragma, uitlopend naar een hoorn met de kenmerkende 60x90 graden vorm. De 138Nd hoog-driver bestaat uit een 0,75" diafragma met eenzelfde vorm. Het frequentiebereik reikt tot boven de 40kHz om voor een open klankbeeld te zorgen.
De S4700 is van het bas-reflex-type, met aan de achterzijde de reflexpoort. De behuizing is helemaal door de computer ontworpen om tot een zo hoog mogelijke efficiëntie te komen voor laagweergave en dynamiek. De hoogwaardige componenten voor het wisselfilter en de interne bekabeling garanderen het hoogst mogelijk haalbare op geluidstechnische niveau.

Muziek en zo
In de luisterkamer komt Marc Brekelmans er bij, die met me is meegereisd vanaf Amsterdam tot en met Amsterdam. Mogen we, bij wijze van opwarmertje, even naar de JBL Everest luisteren? Gelukkig – of jammer genoeg – duurt dit aangename verpozen maar kort. Je zou zo maar verslaafd kunnen raken. Met de nieuwe S4700 zakken we een treetje lager op de kwaliteitsladder. Deze huiskamervriendelijke reus zal met z'n breedte van slechts(!) 50 centimeter in ieder geval makkelijker te plaatsen zijn in de gemiddelde Europese huiskamer. Aangesloten op een Mark Levinson setje moet de S4700 ons de Everest doen vergeten. En verdraaid, dat lukt verrassend goed.

Tijdens shows en demonstraties heeft Marc altijd een demoschijfje vol met korte fragmenten bij zich. Ogenschijnlijk een ratjetoe van stijlen, maar stuk voor stuk fragmenten waarmee je uitstekend de verschillende aspecten van de weergave kunt beoordelen. De uitvoering van 'La Tregenda' van Puccini onder Chailly opent het privé-concert. De muziek vloeiend, dwarrelend en delicaat, de strijkers warm, vol en meeslepend. De ogen gaan toe. Als even later een van de orgelwerken van Bach in wordt gezet, is de verplaatsing van de lucht in de ruimte lijfelijk voelbaar. 'Isn't She Lovely' uitgevoerd door Livingston Taylor op het Chesky label zal vele lezers van HVT bekend zijn. Het gefloten intro is zo realistisch opgenomen en weergegeven dat we onwillekeurig de ogen openen om te controleren of Livingston niet stiekem de luisterruimte binnen is geslopen. Voor we het weten zijn er ruim twintig fragmenten de revue gepasseerd, waarbij de 'skip' toets zelden wordt gebruikt. Als George Duke zijn 'From Dusk To Down' inzet, valt op hoe snel en krachtig de S4700's de muziek weergeven. Iets wat later bevestigd wordt tijdens een drumsolo van Jim Keltner. Met de volumeknop op 10 lijkt het alsof we op drie meter van een drumstel zitten. Keltner's klappen stuiteren door de ruimte. Wow, dit is pas een live-gevoel.

Snel trekt Marc een andere CD uit zijn tas: 'La Fabuleuse Histoire de Mister Swing' van Michel Jonasz, met daarop het ruim 11 minuten durende en live uitgevoerde 'Le Temps Passe'. Deze track is een lakmoesproef voor versterkers en luidsprekers. Nou zit het in de luisterruimte van JBL wel snor met de versterkende kant, de Mark Levinson set met twee enorme monoblokken geeft geen krimp bij zelfs de lastigste muziekstukken. Met hun ongekend snelle, dynamische en onvervormde weergave, slepen de elektronische nazaten van het Amerikaanse ontwerpersduo Mark Levinson en James Bullough Lansing dit nuchtere Hollandse journalistenduo mee naar een grote zaal in Frankrijk. De laagweergave sloopt de wanden van luisterkamer en in de ontstane ruimte wordt meteen een enorm podium opgebouwd waar alle instrumenten ruimschoots een plaatsje kunnen vinden. Nog niet eerder hoorden we deze track zo...euhh, levensecht, weergegeven worden. Vleugel en drumstel worden gegeseld en veroorzaken enorme dynamieksprongen. Maar denk nu niet dat de S4700's gespierde 'steroïde'-bommen zijn, nee dit zijn afgetrainde turners die kracht, snelheid en lenigheid tot in perfectie weten te combineren. Ruim tien minuten luisteren, nee, beleven we de muziek ademloos.
Dan is het hoog tijd geworden om nog een stapje lager op de ladder te gaan staan. De indrukwekkende S4700's maken plaats voor de uiterst bescheiden geprijsde Studio 580's. Dezelfde muziek passeert nogmaals de revue. De edele afkomst wordt niet verloochent, de familietrekken zijn duidelijk hoorbaar en zichtbaar, maar dan kleiner en met minder verfijning, dynamiek en autoriteit. Maar we hebben het dan ook over een luidspreker die slechts een fractie (1/20ste) van de vraagprijs voor de S4700's moet kosten. De Studio 580's zijn misschien niet de fraaiste luidsprekers om te zien – de S4700 kan overigens ook geen designluidspreker genoemd worden – maar zo te horen bieden ze ontzettend veel waar voor hun geld.
Na leuke en leerzame uurtjes verlaten we het JBL-terrein aan 8500 Balboa Boulevard te Northridge om via de US Highway 101 op naar het volgende adres in Santa Barbara te gaan... Ja, dan is zo'n autoradio maar behelpen.